Mediacja – czy warto?

photo of people doing handshakes

Zakończona w ubiegłym tygodniu zawarciem ugody mediacyjnej sprawa o kontakty rodzica z dziećmi dała mi asumpt do popełnienia kolejnego wpisu na blogu – tego, którym z przyjemnością dziś się z Państwem dzielę. Mam bowiem świadomość, że dojście do porozumienia pomiędzy uczestnikami sporu przed mediatorem – w zaledwie kilka miesięcy po złożeniu wniosku do sądu – pozwoliło zaoszczędzić im czasu, a przede wszystkim uchroniło od negatywnych emocji, które niewątpliwie zapanowałyby na sali sądowej. Sądzę zatem, że warto podzielić się z Państwem wiedzą o mediacji. Dlatego odpowiem dziś na pytania: czym jest mediacja, w jakich sprawach może być stosowana, jakie są jej zasady, jakie niesie ze sobą korzyści? Końcowo pozwoli to na udzielenie odpowiedzi na pytanie zadane w tytule wpisu – czy warto mediować?

Czym jest mediacja?

Mediacja, ogólnie rzecz ujmując, jest jednym z alternatywnych sposobów rozwiązywania sporów. Polega ona – zasadniczo – na spotkaniu dwóch stron, mających sporne z punktu widzenia prawnego interesy, przed bezstronnym i neutralnym moderatorem, w celu wypracowania rozwiązania, na które każda ze stron – ostatecznie – przystanie, co pozwoli na zakończenie sporu między nimi. Moderatorem mającym za zadanie prowadzenie spotkania stron jest właśnie mediator. Nie jest on arbitrem, nie rozstrzyga, która ze stron ma rację (co zresztą nie jest istotą postępowania mediacyjnego), lecz – tylko i aż – tworzy warunki do umożliwienia stronom prowadzenia rozmów, negocjacji, pertraktacji. Istotą mediacji jest to, aby to strony podejmując w sposób dobrowolny i nieprzymuszony określone ustępstwa i porozumienia wypracowały postanowienia ugody mediacyjnej. Rolą mediatora przy tworzeniu ugody mediacyjnej jest zaś zapewnienie by sposób sformułowania postanowień pozwalał na jej późniejsze wyegzekwowanie.

W jakich sprawach mediacja może być prowadzona?

Obecnie mediacje mogą być prowadzone w sprawach:

  • cywilnych,
  • karnych,
  • administracyjnych.

Mediacje w postępowaniach karnych i administracyjnych nie mają bardzo szerokiego zastosowania. W sprawie karnej bowiem zawarcie ugody mediacyjnej pomiędzy sprawcą a pokrzywdzonym nie daje gwarancji, że sprawca nie zostanie pociągnięty do odpowiedzialności karnej, jeśli popełnił przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego. Stanowi co prawda wyraz pojednania się sprawcy z pokrzywdzonym, jak również może mieć wpływ na wymiar kary lub zastosowanych środków karnych, ale nie jest przepustką do uwolnienia od stawianych zarzutów. Z kolei w postępowaniach administracyjnych mediacja jest jeszcze młodą instytucją, wprowadzona bowiem została do k.p.a. w 2017 roku. Praktyka jej stosowania w tych sprawach jeszcze się nie ukształtowała.

Najszersze zastosowanie niewątpliwie mediacja znajduje w sprawach cywilnych, a w szczególności:

  • w sprawach rodzinnych – alimentacyjnych, o kontakty rodzica z dzieckiem pozostającym pod stałą pieczą drugiego z rodziców, o władzę rodzicielską,
  • w sprawach gospodarczych – spornych pomiędzy przedsiębiorcami, np. o wykonanie umowy, o roszczenia z nienależytego wykonania umowy, o zapłatę.

Jak przebiega mediacja (w sprawie cywilnej) i jakie są jej zasady?

Mediacja może być prowadzona zarówno na etapie przed wszczęciem postępowania sądowego, na podstawie umowy o mediację, jak również do mediacji może dojść w trakcie postępowania w sądzie. W tym drugim przypadku sąd prowadzący postępowanie główne kieruje strony do mediacji, wyznaczając czas jej trwania na okres nieprzekraczający trzech miesięcy (który może zostać przedłużony na zgodny wniosek stron). Po skierowaniu stron do mediacji wyznaczony mediator kontaktuje się ze stronami i ich pełnomocnikami, jeśli są ustanowieni, zapraszając ich na spotkanie mediacyjne.

Spotkaniem mediacyjnym, a w zasadzie całą mediacją w ogólności, rządzi kilka zasad:

  • dobrowolność – przejawia się w tym, że strony wyrażają zgodę na udział w mediacji, a zgoda może być na każdym jej etapie wycofana, aż do czasu ewentualnego zawarcia ugody mediacyjnej;
  • bezstronność – strony mediacji mają równe prawa i powinny być jednakowo traktowane przez mediatora;
  • poufność – nic co zostanie powiedziane na mediacji nie może zostać wykorzystane w postępowaniu sądowym, przebieg mediacji objęty jest tajemnicą;
  • neutralność – mediator nie może narzucać stronom rozwiązania ani nie czerpać korzyści z wypracowania przez strony porozumienia;
  • akceptowalność – strony muszą zaakceptować osobę mediatora oraz schemat przebiegu mediacji, mogą także ustanowić zasady, na jakich mediacja będzie się odbywać.

Mediacja nie ma sformalizowanego kształtu swojego przebiegu. Spotkanie mediacyjne może odbyć się na żywo, w miejscu ustalonym przez mediatora. Ponadto mediacja może być prowadzona online. Nie ma także przeszkód po temu by porozumienie mediacyjne wypracować w drodze wymiany wiadomości e-mail. Mediacja może skończyć się na jednym spotkaniu, bądź tych spotkań może być więcej – w zależności od tego jak postępują rozmowy między stronami. Pojedyncza mediacja może trwać godzinę-dwie lub nawet kilka razy więcej – wszystko uzależnione jest od woli stron.

Ponadto, jeśli strony pozostają w poważniejszym konflikcie możliwe jest przeprowadzenie mediacji w ten sposób, że mediator będzie spotykał się z każdą ze stron z osobna. Wówczas strony wcale nie muszą mieć ze sobą styczności.

Z przebiegu mediacji mediator sporządza protokół. Jeśli w sprawie strony zawarły ugodę, jej treść wciąga się do protokołu bądź załącza do niego w formie odrębnego dokumentu. Protokół z mediacji wraz z ugodą, jeśli została zawarta, mediator przekazuje do sądu. Sąd w zależności od przebiegu mediacji albo dalej prowadzi postępowanie główne (gdy do zawarcia ugody nie doszło), albo umarza je (gdy ugoda została zawarta).

Jakie są zalety mediacji?

Na zalety mediacji można spojrzeć dwojako – z punktu widzenia konkretnego postępowania oraz z perspektywy załatwienia sporu pomiędzy stronami.

Z punktu widzenia konkretnego postępowania jawią się następujące korzyści:

  • niższe koszty – zgodnie z ustawą o kosztach sądowych w sprawach cywilnych: 1) w sprawach, w których powód przed wytoczeniem powództwa wziął udział w mediacji prowadzonej na podstawie umowy o mediację opłata stała lub stosunkowa od pozwu podlega obniżeniu o dwie trzecie, nie więcej jednak niż o 400 złotych, 2) jeśli w toku postępowania sądowego zawarto ugodę przed mediatorem po rozpoczęciu rozprawy sąd zwraca stronie inicjującej postępowanie trzy czwarte uiszczonej opłaty od pisma wszczynającego sprawę, 3) nie pobiera się opłaty o zatwierdzenie ugody zawartej przed mediatorem w wyniku prowadzenia mediacji na podstawie umowy o mediację; ponadto załatwienie sprawy w mediacji pozwala uniknąć kosztów, które zwykle generuje postępowanie sądowe, takich jak koszty opinii biegłych, koszty dojazdu do sądu świadków, koszty opłat od zażaleń, apelacji; sam koszt mediacji nie jest zaś wygórowany – w sprawach o prawa niemajątkowe powinien się zamknąć w kwocie maksymalnie kilkuset złotych, natomiast w sprawach o prawa majątkowe wynagrodzenie mediatora wynosi 1% od wartości przedmiotu sprawy, lecz nie mniej niż 150 zł i nie więcej niż 2000 zł;
  • znacznie krótszy czas załatwienia sprawy – mediacja pozwala zakończyć spór w ciągu kilku tygodni lub kilku miesięcy, podczas gdy postępowania sądowe mogą ciągnąć się latami;
  • ugoda mediacyjna ma moc ugody sądowej – ugoda zawarta przed mediatorem jest tak samo ważna i skuteczna jak ugoda zawarta w sądzie, co oznacza, że ugoda taka stanowi tytuł egzekucyjny i po nadaniu jej klauzuli wykonalności może stanowić podstawę do wszczęcia egzekucji.

Z perspektywy załatwienia sporu między stronami można natomiast dostrzec zalety takie jak:

  • dobrowolne, zgodne załatwienie sprawy – strony mają poczucie, że to one same, a nie zewnętrzny w stosunku do nich arbiter, jakim jest sąd, rozstrzygnęły spór pomiędzy sobą, mają poczucie wpływu na przyjęte rozwiązanie sporu, co powinno dla nich stanowić motywację do dobrowolnego realizowania postanowień ugody mediacyjnej;
  • możliwość załatwienia w ugodzie mediacyjnej spraw, które nie były objęte przedmiotem sporu w sądzie – jeśli strony w postępowaniu przed sądem spierały się o jedną sprawę, która stanowiła między nimi punkt zapalny, a w zanadrzu miały jeszcze kilka nieuregulowanych między sobą spraw, nic nie stoi na przeszkodzie po temu, by również te sprawy uregulować w ugodzie mediacyjnej; strony zatem nie są ograniczone zakresem żądania zgłoszonego w konkretnym postępowaniu w sądzie, a spór między sobą, jeśli dotyczy także innych kwestii, mogą rozstrzygnąć w szerszym zakresie.

Czy warto?

Na pytanie: „Czy warto mediować?” każdy z Państwa po powyższym wpisie może odpowiedzieć sobie sam. Oczywiście, nie w każdej sprawie będzie możliwe zawarcie ugody mediacyjnej, niemniej w mojej ocenie warto podejmować próby. Gdy bowiem porównam sobie zakończoną w ubiegłym tygodniu ugodą mediacyjną sprawę o kontakty rodzica z dzieckiem z inną tego rodzaju sprawą, także niedawno zakończoną, w której jednak postępowanie sądowe toczyło się przez pięć lat, myślę, że warto dać mediacjom szanse.