O darowiźnie słów kilka

adult birthday birthday gift box

Prawo polskie przewiduje kilka możliwości przeniesienia praw majątkowych z jednej osoby na drugą. W stosunkach rodzinnych jedną z najczęściej spotykanych, a przy tym budzących wiele pytań, jest darowizna. Dziś przedstawię Państwu zagadnienia z nią związane, tak by zrozumienie istoty tej umowy nie nastręczało problemów, zaś kontakt z nią nie budził niepotrzebnych obaw.

Czym jest darowizna?

Darowizna jest jedną z najczęściej występujących w obrocie prawnym umów. Tak, umów właśnie. Wbrew bowiem często spotykanej pierwszej intuicji, darowizna nie jest jednostronną czynnością, w której darczyńca zrzeka się części swego majątku na rzecz innej osoby, nawet wbrew jej woli. Fakt, że darowizna jest umową oznacza, że do jej skutecznego zawarcia konieczne jest złożenie oświadczenia woli przez dwie strony – darczyńcę, a więc osobę, która pragnie przekazać jakiś składnik swojego majątku (gospodarstwo, dom, nieruchomość, samochód, oszczędności czy jeszcze innego rodzaju rzecz) oraz obdarowanego, czyli osobę, na rzecz której przekazanie składnika majątku ma nastąpić. Nie sposób skutecznie dokonać darowizny bez zgody obdarowanego.

Forma darowizny

Darowiznę zawiera się, co do zasady, przed notariuszem w formie aktu notarialnego. Zachowanie tej formy jest zawsze konieczne w przypadku nieruchomości, natomiast gdy darczyńca przekazuje obdarowanemu rzecz ruchomą (np. samochód) czy oszczędności, dla skuteczności umowy wystarczy sam fakt przekazania rzeczy. Niemniej, warto zadbać o to by darowizna była właściwie udokumentowana, na wypadek zaistnienia w przyszłości sporu pomiędzy darczyńcą a obdarowanym (nie sposób przecież takiego sporu wykluczyć). Stąd wskazanym jest by darowizna została zawarta co najmniej w formie pisemnej umowy, w której jasno będą wskazane prawa i obowiązki stron umowy oraz określony zostanie składnik majątku, jaki darczyńca przekazuje obdarowanemu.

Istota darowizny

Na czym polega darowizna? Istotą darowizny jest to, że darczyńca zobowiązuje się przekazać obdarowanemu składnik swojego mienia bezpłatnie. Darczyńca po prostu rezygnuje z części swojego majątku, przekazując go drugiej osobie. Obdarowany, co do zasady, może z otrzymanym składnikiem majątku uczynić co zechce. W momencie wykonania darowizny jej przedmiot – nieruchomość, samochód, pieniądze, itd., stają się bowiem własnością obdarowanego.

Pomimo powyższego, strony mają prawo mieć wobec siebie nawzajem pewnego rodzaju oczekiwania związane z darowizną. Jakie? Obdarowany ma prawo oczekiwać, że darczyńca wykona – i to w sposób należyty – świadczenie wynikające z umowy darowizny, np. dziecko ma prawo oczekiwać, że rodzice, którzy zawarli z nim umowę darowizny nieruchomości tę nieruchomość rzeczywiście mu przekażą. Nadto, obdarowany ma prawo oczekiwać, że darowany mu składnik majątku pozbawiony będzie wad. Jeśli darczyńca nie wykona w ogóle darowizny, bądź wykona ją niewłaściwie, albo dostarczy rzecz wadliwą (zepsutą, uszkodzoną), a o wadzie wiedział – obdarowany może domagać się odszkodowania. Darczyńca z kolei może nałożyć na obdarowanego obowiązek oznaczonego zachowania (tzw. polecenie) i po wykonaniu darowizny żądać zrealizowania tego zachowania, np. darczyńca może zobowiązać obdarowanego do zdobycia określonego wykształcenia, ukończenia określonej szkoły lub roztoczenia opieki nad określoną osobą. Zasadniczo, jeśli obdarowany nie chce wykonać polecenia, powinien zwrócić darczyńcy przedmiot darowizny (chyba, że odmowa wykonania polecenia jest usprawiedliwiona).

Odwołanie darowizny

Darowizna z uwagi na swoją specyfikę (bezpłatne przysporzenie jednej strony na rzecz innej) może być odwołana w dwóch przypadkach. Pierwszy związany jest ze znaczącym pogorszeniem stanu majątkowego darczyńcy, drugi wiąże się z zaistnieniem istotnego konfliktu między stronami umowy.

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeśli miałoby się to wiązać z takim pogorszeniem jego sytuacji majątkowej, że nie mógłby się utrzymać odpowiednio do swoich usprawiedliwionych potrzeb albo nie mógłby realizować ciążących na nim obowiązków alimentacyjnych. Ponadto, jeśli już po wykonaniu darowizny darczyńca popada w niedostatek, obdarowany ma obowiązek dostarczać mu środków utrzymania.

Jeśli zaś między stronami powstaje konflikt, w szczególności zaś obdarowany wykazuje się rażącą niewdzięcznością względem darczyńcy, darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną. Rażąca niewdzięczność może dotyczyć dwojakiego rodzaju sytuacji:

  • dopuszczenia się przestępstwa przeciwko darczyńcy,
  • naruszenia przez obdarowanego obowiązków wynikających ze stosunków osobistych łączących go z darczyńcą (np. obowiązku udzielenia pomocy w trudnej sytuacji).

W powyższych przypadkach darczyńca może odwołać darowiznę już wykonaną. Jeśli jednak darczyńca przebaczył obdarowanemu albo – pomimo, że mu nie przebaczył – upłynął rok od dnia, w którym dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego, darowizny nie można już odwołać. Tytułem przykładu: jeśli obdarowany uderzył lub znieważył darczyńcę w dniu 1 października 2020 roku, to darczyńca – o ile nie przebaczył obdarowanemu – może w ciągu jednego roku złożyć wobec niego oświadczenie o odwołaniu darowizny (oświadczenie musi dotrzeć do obdarowanego najpóźniej w dniu 1 października 2021 roku).

Odwołanie darowizny następuje poprzez oświadczenie darczyńcy złożone obdarowanemu na piśmie – nie ma zatem wymogu złożenia oświadczenia przed notariuszem.

Koszty darowizny

Zawarcie darowizny wiąże się, rzecz jasna, z pewnego rodzaju kosztami.

Jeśli strony zawierają umowę przed notariuszem (a muszą to zrobić przy darowiźnie nieruchomości) powinny liczyć się z wydatkiem na wynagrodzenie tego ostatniego w wysokości od 100 zł do nawet 10 000 zł oraz VAT-u w wysokości 23% – w zależności od wartości nieruchomości.

Ponadto, zawarcie umowy darowizny wiąże się z powstaniem obowiązku prawnopodatkowego – z tytułu podatku od spadku i darowizn. Wysokość podatku uzależniona będzie od wartości rzeczy będącej przedmiotem darowizny oraz tego, czy obdarowanego i darczyńcę łączą więzy pokrewieństwa lub powinowactwa. Podkreślenia wymaga jednak to, że obdarowany będący najbliższym członkiem rodziny darczyńcy, znajdującym się w tzw. grupie zerowej (tj. małżonek, zstępny, wstępny, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha), nie zapłaci podatku od spadku i darowizn, jeśli zgłosi fakt nabycia przedmiotu darowizny właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od jego nabycia.