Dziedziczenie ustawowe – porządek dziedziczenia

joyful adult daughter greeting happy surprised senior mother in garden

Z chwilą śmierci osoby fizycznej jej majątek, a także długi, jak również szereg praw i obowiązków stają się przedmiotem dziedziczenia przez uprawnionych spadkobierców. W polskim porządku prawnym możliwe jest dziedziczenie na podstawie testamentu albo – jeżeli testament nie został sporządzony – na podstawie ustawy. W dzisiejszym wpisie przedstawię tematykę porządku dziedziczenia ustawowego.

Dziedziczenie ustawowe reguluje, kto dziedziczy po spadkodawcy, kiedy oraz w jakich udziałach – w sytuacji, gdy nie został sporządzony testament. Stosownie do treści przepisów kodeksu cywilnego wyróżnia się kilka grup spadkobierców ustawowych. Dziedziczenie w kolejnej grupie spadkobierców następuje, o ile dziedziczenie w poprzedniej grupie nie może dojść do skutku.

Pierwsza grupa spadkobierców ustawowych

Pierwszą grupę spadkobierców ustawowych stanowią dzieci oraz małżonek spadkodawcy. Co do zasady dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Przykład 1.: Spadkodawca zmarł, pozostawiwszy dwoje dzieci i małżonkę. Dzieci oraz małżonka dziedziczą wówczas po 1/3.

Przykład 2.: Spadkodawca zmarł, pozostawiwszy czworo dzieci i małżonkę. Małżonka dziedziczy w udziale wynoszącym 1/4, zaś między czworo dzieci rozkłada się w częściach równych pozostałe 3/4 i każde z dzieci dziedziczy wówczas w 3/16 (3/4 x 1/4).

Jeżeli choć jedno dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku (bądź nastąpiło odrzucenie lub zrzeczenie się spadku albo uznanie dziecka za niegodne dziedziczenia), udział spadkowy, który przypadałby temu dziecko, przypada jego dzieciom w częściach równych. Analogicznie dzieje się w przypadku dalszych zstępnych.

Przykład 3.: Spadkodawca zmarł, pozostawiwszy syna i małżonkę. Spadkodawca miał również córkę, która jednak zmarła przed nim i pozostawiła dwoje swoich dzieci – wnucząt spadkodawcy. W tym przykładzie syn spadkodawcy i jego małżonka dziedziczą po 1/3, każde zaś wnucząt dziedziczy po 1/6 (1/3 x 1/2).

Druga grupa spadkobierców ustawowych

W braku zstępnych spadkodawcy powołani do spadku z ustawy są jego małżonek i rodzice. Udział spadkowy każdego z rodziców wynosi wówczas po 1/4. Jeżeli nie zostało ustalone ojcostwo rodzica, udział matki spadkodawcy dziedziczącej w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi 1/2. Jeżeli małżonek nie dożył otwarcia spadku cały spadek przypada rodzicom spadkodawcy w częściach równych.

O ile jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Jeżeli zaś którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Analogicznie dzieje się w przypadku dalszych zstępnych.

Przykład 4.: Spadkodawca zmarł bezdzietnie, pozostawiwszy małżonkę. W chwili śmierci spadkodawcy żyła jego matka, lecz wcześniej zmarł ojciec. Spadkodawca miał również brata i siostrę, przy czym brat zmarł przed spadkodawcą, pozostawiwszy dwoje dzieci. W opisanej sytuacji dziedziczyć będą: małżonka spadkodawcy w 1/2, matka spadkodawcy w 1/4, siostra spadkodawcy w 1/8 (1/4 x 1/2), każde z dzieci zmarłego brata spadkodawcy w 1/16 (1/4 x 1/2 x 1/2).

Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku i brak jest rodzeństwa spadkodawcy lub ich zstępnych, udział spadkowy rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi połowę spadku.

Udział spadkowy małżonka dziedziczącego w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy wynosi zawsze połowę spadku. Jeśli otwarcia spadku nie dożyli zstępni, rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa spadkodawcy, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.

Grupa trzecia spadkobierców ustawowych

W braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy; dziedziczą oni w częściach równych. Jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym i – ewentualnie – dalszym zstępnym. Oznacza to, że do dziedziczenia mogą dojść wujowie, stryjowie, ciotki i kuzynostwo spadkodawcy. W braku zstępnych tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.

Czwarta grupa spadkobierców ustawowych

W braku małżonka spadkodawcy i krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku. Powyższe oznacza nic innego jak możliwość dziedziczenia ustawowego przez pasierbów spadkodawcy.

Przykład 5.: Spadkodawca zmarł. Małżonek oraz wszyscy krewni spadkodawcy zmarli przed nim. Małżonek spadkodawcy miał dziecko z poprzedniego związku. Drugie z rodziców tego dziecka także nie żyje. W opisanej sytuacji całość spadku dziedziczyć będzie dziecko małżonka spadkodawcy, czyli pasierb.

Piąta grupa spadkobierców

W polskim systemie prawnym nie ma możliwości by spadek pozostał nieodziedziczony. Jeśli zatem nie jest możliwe dziedziczenie w żadnej z wcześniej opisanych sytuacji, ostatnimi w kolejności do dziedziczenia ustawowego są gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa, o ile nie uda się ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej.